28η Οκτωβρίου: Πώς καθιερώθηκε η επέτειος του «ΟΧΙ» μέσα στην Κατοχή

Η ιστορία πίσω από την καθιέρωση της 28ης Οκτωβρίου ως εθνικής γιορτής είναι λιγότερο γνωστή, αλλά εξίσου συγκλονιστική με τα γεγονότα που τιμά. Γιατί η επέτειος του ιστορικού «ΟΧΙ» δεν γεννήθηκε μέσα από κάποιο κυβερνητικό διάταγμα. Γεννήθηκε στους δρόμους της κατεχόμενης Αθήνας, μέσα από την αυθόρμητη αντίσταση των πολιτών, που αρνήθηκαν να ξεχάσουν.

Ήταν 28 Οκτωβρίου 1941. Ένας χρόνος είχε περάσει από την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου και η Ελλάδα βρισκόταν πλέον υπό την κατοχή των δυνάμεων του Άξονα. Παρά τον φόβο, την πείνα και την καταπίεση, εκατοντάδες Αθηναίοι συγκεντρώθηκαν αυθόρμητα στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, στο Σύνταγμα, για να καταθέσουν λουλούδια και να τιμήσουν τους νεκρούς του πολέμου.

Ήταν μια πράξη βαθιά συμβολική, αλλά και ξεκάθαρα αντιστασιακή. Μια δημόσια υπενθύμιση ότι, παρά την κατοχή της χώρας, το φρόνημα των Ελλήνων παρέμενε ζωντανό.

Η πρώτη επέτειος του «ΟΧΙ» ήταν, ουσιαστικά, μια γιορτή που καθιερώθηκε από την ίδια την κοινωνία, από τα κάτω προς τα πάνω, πολύ πριν την αναγνωρίσει επίσημα το ελληνικό κράτος.

Οι φοιτητές, οι πρώτες εκδηλώσεις και η αντίσταση

Στον πρώτο εκείνο εορτασμό σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν οι φοιτητές, οι οποίοι πραγματοποίησαν ομιλίες τιμώντας την επέτειο.

Χαρακτηριστική ήταν και η στάση του καθηγητή Κωνσταντίνου Τσάτσου, μετέπειτα Προέδρου της Δημοκρατίας. Ο Τσάτσος είχε μιλήσει για τη σημασία της επετείου την προηγούμενη ημέρα, ενώ στις 28 Οκτωβρίου αρνήθηκε να πραγματοποιήσει το μάθημά του, θεωρώντας ότι η ημέρα έπρεπε να τιμηθεί ως εθνική επέτειος. Η στάση του είχε ως συνέπεια την απομάκρυνσή του από το Πανεπιστήμιο.

Έναν χρόνο αργότερα, στις 28 Οκτωβρίου 1942, ο εορτασμός απέκτησε περισσότερο οργανωμένο χαρακτήρα. Στην πλατεία Συντάγματος πραγματοποιήθηκαν συγκεντρώσεις, με τη συμμετοχή αντιστασιακών οργανώσεων, παρά την έντονη ανησυχία για την αντίδραση των ιταλικών δυνάμεων κατοχής.

Ανάλογες εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν και σε άλλες πόλεις. Στον Πειραιά, οι συγκεντρώσεις ήταν μικρές και σύντομες. Κάποιος ανέβαινε σε μια καρέκλα, εκφωνούσε έναν σύντομο πατριωτικό λόγο και αμέσως μετά οι συγκεντρωμένοι διαλύονταν, ώστε να αποφύγουν τη σύλληψη από τους Ιταλούς καραμπινιέρους.

Το 1943, η επέτειος βάφτηκε με αίμα

Ακόμη πιο δραματικά ήταν τα γεγονότα της 28ης Οκτωβρίου 1943.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του συγγραφέα Ηλία Βενέζη, ο οποίος εργαζόταν τότε στην Εθνική Τράπεζα, υπάλληλοι συγκεντρώθηκαν στο κτίριο της τράπεζας, στην πλατεία Κοτζιά, για να τιμήσουν την επέτειο.

Η αντίδραση των γερμανικών δυνάμεων κατοχής ήταν σκληρή. Οι Γερμανοί εισέβαλαν στο κτίριο και υποχρέωσαν τους συγκεντρωμένους να παραμείνουν όρθιοι, με τα χέρια ψηλά, μέχρι το βράδυ.

Περίπου είκοσι από τους συμμετέχοντες οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ορισμένοι από αυτούς δεν επέστρεψαν ποτέ.

Η 28η Οκτωβρίου είχε πλέον αποκτήσει, πέρα από τον αρχικό ιστορικό της συμβολισμό, και έναν δεύτερο: ήταν ημέρα αντίστασης απέναντι στους κατακτητές, ακόμη και με τίμημα την ίδια τη ζωή.

Το 1944 έρχεται η επίσημη αναγνώριση

Η απελευθέρωση της Αθήνας, στις 12 Οκτωβρίου 1944, άνοιξε τον δρόμο για την επίσημη καθιέρωση της επετείου.

Στις 24 Οκτωβρίου 1944, λίγες μόλις ημέρες μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων, η 28η Οκτωβρίου αναγνωρίστηκε επίσημα ως ημέρα εθνικού εορτασμού, με βασιλικό διάταγμα της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.

Ο πρώτος ελεύθερος και επίσημος εορτασμός πραγματοποιήθηκε στις 28 Οκτωβρίου 1944, παρουσία του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου.

Η Αθήνα πλημμύρισε από κόσμο και ελληνικές σημαίες. Η παρέλαση και οι εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν μέσα σε κλίμα ενθουσιασμού, που θύμιζε τις πρώτες ημέρες του πολέμου, όταν η χώρα είχε ενωθεί απέναντι στην ιταλική εισβολή.

Μια εθνική γιορτή που γεννήθηκε μέσα στην Κατοχή

Η ιστορία της καθιέρωσης της 28ης Οκτωβρίου έχει μια ιδιαίτερη σημασία. Σε αντίθεση με όσα συχνά πιστεύουμε, δεν ήταν το κράτος εκείνο που αποφάσισε πρώτο να τιμήσει το ιστορικό «ΟΧΙ».

Ήταν οι ίδιοι οι πολίτες που, μέσα στις πιο σκοτεινές ημέρες της Κατοχής, επέλεξαν να μετατρέψουν την επέτειο σε πράξη εθνικής αξιοπρέπειας και αντίστασης.

Το ελληνικό κράτος ήρθε τρία χρόνια αργότερα να αναγνωρίσει επίσημα αυτό που ο λαός είχε ήδη καθιερώσει.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική πλευρά της ιστορίας της 28ης Οκτωβρίου: ότι η εθνική μνήμη δεν επιβάλλεται πάντοτε με νόμους και διατάγματα. Μερικές φορές γεννιέται αυθόρμητα, μέσα από την ανάγκη μιας κοινωνίας να υπερασπιστεί την ιστορία, την ελευθερία και την αξιοπρέπειά της.